درآمد
بته‌جقه در این نوشتار، ادامهٔ زندگیِ سرو ایرانی در پیکر یک نگاره است؛ سروی که سرش خم شده و یادش در تار و پود مانده است. محور این بررسی، پیوندِ تبار هنریِ سرو و بته با سوگِ سرو کاشمر است: سیروس پرهام راهِ دگرگونیِ سرو به بته را در نمونه‌های هنری دنبال می‌کند و حمیدرضا شعیری، در خوانشی نشانه‌شناختی، سرِ خمیدهٔ نگاره را به بریدن سرو کاشمر و ماندگاری فرهنگ ایرانی پیوند می‌دهد. این نوشته با تکیه بر همین رویکرد، پیشینهٔ سرو، داستان بریدن آن و بازتاب این پیوند در هنر ایران را کنار هم می‌گذارد. [۶] [۲۱]
گواه‌های این بررسی از چند حوزه می‌آیند: نوشته‌های تاریخی، زبان و چامهٔ فارسی، پژوهش‌های دست‌بافته‌ها و شناسنامه‌های موزه‌ای. کنار هم قرارگرفتن این سرچشمه‌ها، پیوند سرو و بته را در بستری گسترده‌تر از همانندیِ ظاهریِ دو پیکر نشان می‌دهد؛ در پیوند مردم با درخت، در سوگِ از دست‌دادن آن و در توان هنر برای نگه‌داشتن یاد.
سرو در پیشینه فرهنگ ایرانی
سرو در فرهنگ ایران با آزادگی، راستی، بالندگی و ماندگاری پیوند دارد. هوشنگ اعلم در دانشنامهٔ ایرانیکا، حضور آن را در باغ‌ها، چامه‌ها، هنر و باورهای ایرانی بررسی می‌کند و داستان سرو کاشمر را در کنار زرتشت، گشتاسپ و آتشکده بازمی‌گوید. همیشه‌سبزی و قامت بلندِ این درخت، زمینه‌ای برای سنجیدن بالای انسان با سرو و برای به‌کارگیری آن در بازگوییِ زندگی و مرگ فراهم کرده است. [۱]
در شاهنامه، در بخش سروده‌های دقیقی که فردوسی در اثر خود نگه داشته، سرو کشمر نهالی بهشتی خوانده می‌شود و با پذیرش دین بهی از سوی گشتاسپ پیوند می‌یابد. گردآوریِ «کارنامک ریوند نیشابور» نیز بازگویی‌های آیینیِ پیوند زرتشت، گشتاسپ، سرو و آذربرزین‌مهر را دنبال می‌کند. بدین‌سان، درخت در داستانِ مردم، یادگاری از آغاز یک آیین و پیوندی میان چندین پشت می‌شود. [۲۰] [۲۵] [۲۷]
در هنر هخامنشی نیز جایگاه درخت برجسته است. علیرضا شاپور شهبازی در نوشتهٔ «تخت‌جمشید»، درختانِ میان گروه‌های پیشکش‌آورِ آپادانا را سرو می‌نامد و با نیک‌فرجامی پیوند می‌دهد. موزهٔ بریتانیا هم در شناسنامهٔ پاره‌سنگِ شمارهٔ 118841، درخت کنار نوشتهٔ میخی را سرو بازمی‌شناسد. در نوشتهٔ پلوتارک دربارهٔ اردشیر دوم نیز کاج و سروِ باغ شاهی، و دودلیِ سربازان در بریدن درختان بزرگ و زیبا، بازتاب یافته است. این نوشته‌ها جایگاه درخت را در چشم‌اندازِ هنر و زندگیِ ایرانی آشکار می‌کنند. [۲] [۳] [۴]
بریدن سرو کاشمر و پیدایش نگاره سوگ
«تاریخ بیهق» علی بن زید بیهقی، شناخته‌شده به ابن‌فندق، داستان بریدن سرو کاشمر به فرمان متوکل عباسی را بازمی‌گوید. در بازنقل عبدالحمید مولوی از این کتاب، سن درخت هنگام بریدن هزار و چهارصد و پنج سال آمده و کوشش مردم برای نگه‌داشتنش با پیشکشِ پنجاه‌هزار دینار گزارش شده است. پیشکش پذیرفته نمی‌شود؛ درخت را می‌بُرند و چوبش را به سوی کاخ می‌فرستند. جکسون نیز گزارش‌های کهنِ مربوط به این سرو و پیوندش با زرتشت را گرد آورده است. [۱۹] [۲۰]
این سرگذشت، بریدن درختی را بازمی‌گوید که مردم آن را با باورها و یادِ نیاکان خود می‌شناختند. از دست‌دادن چنین درختی، گسستی در چشم‌اندازِ آشنای زندگی بود: سایه، آشیانهٔ پرندگان و یادگاریِ پیوسته به داستان آیین، یک‌جا از میان می‌رفت. در خوانش فرهنگیِ این نوشتار، اندوهِ سرو کاشمر با رنجِ آسیب‌دیدن همین پیوندها همراه است؛ رنجی که سرِ خمیدهٔ نگاره زبانِ بازگفتن آن می‌شود. [۱۹] [۲۱]
حمیدرضا شعیری، پژوهشگر نشانه‌شناسی، این پیوند را روشن بیان می‌کند. در گزارش گفتارش در «اکونامه» آمده است که پس از بریدن سرو کاشمر، نگارهٔ سرو خمیده به‌آهستگی به بته‌جقه دگرگون می‌شود. او بته را با پایداری، آزادگی و ماندگاری فرهنگ پیوند می‌دهد. در این نگاه، رخدادِ بریدن درخت، در هنر به نگاره‌ای ماندگار راه می‌یابد و سوگِ سرو به شیوه‌ای برای نگه‌داشتن یاد آن درمی‌آید. [۲۱]
زبان ادبی فارسی نیز برای این پیوند پشتوانه‌ای روشن دارد. عطاملک جوینی در «تاریخ جهانگشا»، هنگام بازگفتن ویرانی‌های روزگار مغول، سروی را پیش چشم می‌آورد که از اندوهِ سروقامتان پشت دوتا می‌کند. درخت همراه آدمیان سوگوار می‌شود و قامتش رنجِ آنان را بازمی‌گوید. جلال متینی نیز در «سرو و تذور»، پیوندِ سرو با انسان را در چامه‌های فارسی می‌کاود. این هم‌زبانیِ درخت و آدمی، سرِ خمیدهٔ بته را برای خواندنِ اندوه معنادار می‌کند. [۲۲] [۲۳]
دگرگونی پیکر سرو در هنر ایران
سیروس پرهام در «از سرو تا بته»، پیوند این دو را در گستره‌ای از سفال، فلز، گچ‌بری، آبگینه و بافته دنبال می‌کند. در نمونه‌هایی که نام می‌برد، آفتابه‌ای مفرغی منسوب به پایان سدهٔ نهم یا آغاز دهم، گچ‌بریِ نیشابور و آبگینه‌ای نیشابوری از سدهٔ یازدهم میلادی جای دارند. این گستردگی، راهِ بررسیِ بته را از شال‌های کشمیر فراتر می‌برد و به پیشینهٔ هنر ایرانی می‌رساند. [۶]
در تبارشناسیِ پرهام، پیکر درخت در گذر زمان فشرده می‌شود؛ ریزه‌کاری شاخه‌ها کاهش می‌یابد و ریختِ کشیده و سربرگشته در نگاره‌ای کوچک‌تر باقی می‌ماند. درون این پیکر، گل‌وبرگ‌های تازه جای می‌گیرند. خوانشِ سوگ کاشمر، چمِ این سرِ خمیده را توضیح می‌دهد و پژوهش پرهام، راهِ هنریِ پیوند سرو و بته را در نمونه‌ها دنبال می‌کند. [۶] [۲۱]
این پیوند در فرهنگ‌نویسی هم جا افتاده است. دهخدا زیر نام «جقه»، از آرایه‌ای ساخته از پَر پرندگان بر کلاه شاهان ایران یاد می‌کند و آن را کوچک‌شدهٔ سروِ سرافکنده می‌خواند؛ زیر «بته‌جقه» نیز نگارهٔ همین سرو را با راستی و فروتنی پیوند می‌دهد. پژوهش جقه‌های شاهیِ قاجار، بته را یکی از ریخت‌های این آرایه بازمی‌شناسد. ویلم فلور نیز کاربرد جقهٔ گوهرنشان در پیشکش‌های درباریِ روزگار شاه‌عباس یکم را گزارش می‌کند. بدین‌ترتیب، پیکر بته در پوشش، آرایه و دست‌بافته حضور می‌یابد. [۷] [۸] [۲۶]
سرو و بته در بافته‌ها و قالی‌ها
نمونه‌های موزه‌ای، حضور سرو و بته را در دست‌بافته‌ها پیش چشم می‌گذارند. در موزهٔ اشمولین، پاره‌پارچهٔ ابریشمیِ شمارهٔ EA1994.99 از ایرانِ روزگار صفوی، بافته‌ای از سدهٔ هفدهم میلادی، با درختان سرو و رشته‌های فلزی نگه‌داری می‌شود. در بافتهٔ رشتیِ روزگار قاجار در موزهٔ هنر کلیولند، شمارهٔ 1916.1297، سروی بزرگ بالای طاووس‌ها در میانه قرار دارد و بته‌های کوچک، نوارهای سرخِ پیرامون را پوشانده‌اند. [۹] [۱۰]
شالِ کشمیریِ شمارهٔ 55.326 در موزهٔ رودآیلند، از میانهٔ سدهٔ نوزدهم میلادی، سروهای راست را در گوشه‌ها و بته‌های خمیده و دوشاخه را در کناره‌ها کنار هم دارد. این هم‌نشینی، امکانِ سنجش پیکرِ درخت با نگارهٔ فشرده و سربرگشته را روی یک بافته فراهم می‌کند و نشان می‌دهد که سرو و بته هم‌زمان در زبانِ بافنده زنده بوده‌اند. [۱۱]
روی قالی، همین پیکر چهره‌های گوناگون می‌گیرد. پرهام از بته‌های شکسته و شش‌گوشِ قالیچه‌ای لری از سدهٔ هجدهم میلادی یاد می‌کند. مهتاب مبینی و همکارانش، بته را در قالی‌های کرمان، بیرجند و کردستان بررسی کرده‌اند؛ از جمله در قالیِ کرمانیِ منسوب به پایان سدهٔ دوازدهم هجری. در لوور نیز قالیِ شمارهٔ AD 17988، با خاستگاه آذربایجان و زمان بافتِ ۱۷۸۵ تا ۱۸۱۵ میلادی، ردیف‌های کجِ بته را در سراسر زمینه نشان می‌دهد. [۶] [۱۲] [۱۴]
در پته‌دوزی کرمان، فریده طالب‌پور و نجمه جعفری‌راد، بتهٔ بادامی را با سرو خمیدهٔ بی‌آرایه پیوند می‌دهند و گونه‌های جفت و مادر و بچه را نیز بازمی‌شناسند. تنوع این نگاره‌ها نشان‌دهندهٔ توانِ بافندگان و دوزندگان در بازآفرینی پیکری آشناست؛ پیکری که در هر کارگاه و شیوه، آرایش و چیدمان تازه‌ای می‌یابد. [۱۳]
گردش نگاره از ایران به جهان
مرکز پژوهش بافته‌ها در لیدن، خاستگاه بته را عموماً ایران می‌داند و راهِ گسترش آن را تا شال کشمیر دنبال می‌کند. جان اروین در پژوهش «شال کشمیر»، دگرگونیِ گل‌بوته‌ها و اثرِ نگارهٔ برگ‌مانندِ ایرانی بر بته‌های کشمیر را بررسی کرده است. راهنمای رودآیلند نیز پیوند هنر ایرانی با گل‌بوته‌های بافته‌های هند را بازمی‌شناساند. [۱۸] [۱۵] [۱۱]
پژوهش بن اسکارَت، راهِ تولید و دادوستد شال را از کشمیر تا اروپا دنبال می‌کند؛ جایی که بافندگان، نگاره را برای بازارهای تازه بازآفریدند. شهر پیزلی در اسکاتلند به یکی از کانون‌های این بافندگی بدل شد و نامش در زبان‌های اروپایی بر نگاره نشست. والیده پاشایوا نیز کاربرد بته در کلاقه‌ای‌های آذربایجان و بازتاب دیدگاه پرهام را بررسی کرده است. این گردش، از پیوندِ هنرها و جابه‌جاییِ بافته‌ها خبر می‌دهد؛ ریشهٔ ایرانیِ نگاره نیز در نام و پژوهشِ آن بازشناخته می‌شود. [۱۶] [۱۸] [۱۷]
برآیند
پیوند سرو و بته‌جقه را می‌توان در سه رشتهٔ به‌هم‌پیوسته دنبال کرد: جایگاه دیرینهٔ سرو در فرهنگ ایران؛ دگرگونی پیکر آن در هنر و دست‌بافته‌ها؛ و خوانشِ سرِ خمیده به‌عنوان بازتاب سوگِ سرو کاشمر. پژوهش پرهام، نوشته‌های تاریخی و ادبی، گواه‌های موزه‌ای و خوانش شعیری، هر یک بخشی از این چشم‌انداز را روشن می‌کنند. [۶] [۱۹] [۲۱] [۲۲]
در خوانش برگزیدهٔ نیبگ، بته‌جقه سروِ ایرانی است که اندوه، سرش را خم کرده و هنر، یادش را زنده نگه داشته است. سرو کاشمر از خاک بریده شد، اما داستانش در فرهنگ مردم ماند؛ بته نیز پیکری شد برای بازگفتنِ سوگ و پایداری. این نگاره از ایران به زندگی مردم در سرزمین‌های دیگر راه یافت و یادِ سرو را از درختی در یک جای معین، به پیکری ماندگار در بافته‌ها و هنر رساند. [۶] [۲۱] [۱۸]