کسانی که در درازای تاریخ در برابر از میان رفتن زبان پارسی ایستادند: سرایندگان، زبان‌پژوهان، دانشمندان و فرمانروایان.
سراینده شاهنامه
سده چهارم و پنجم مهی (خورشیدی: نزدیک ۹۴۰ تا ۱۰۲۰ زایشی)
فردوسی سی سال از زندگی خود را بر سرودن شاهنامه گذاشت و داستان‌های ایران باستان را با کم‌ترین شمار واژه بیگانه بازگفت. او خود گفت «بسی رنج بردم در این سال سی / عجم زنده کردم بدین پارسی». شاهنامه ستون استوار زبان پارسی و یادمان فرهنگ ایران پیش از هجوم تازیان است.
بنیادگذار دودمان صفاری
سده سوم (نزدیک ۸۴۰ تا ۸۷۹ زایشی)
یعقوب لیث چون سرایندگان او را به عربی ستودند، برآشفت و گفت: «چیزی که من اندر نیابم، چرا باید گفت؟» از آن پس سرودن به پارسی در دربارهای ایرانی جان گرفت. این خواسته ساده، آغازگاه بازگشت پارسی به نوشتار شد.
پدر سرایندگی پارسی دری
سده سوم و چهارم (نزدیک ۸۵۸ تا ۹۴۱ زایشی)
رودکی نخستین سراینده بزرگ پارسی دری است که سخن پارسی را از گفتار روزانه به هنر رساند. سروده‌های او نشان داد که پارسی توان بیان همه اندیشه‌ها را دارد و نیازی به وام‌گیری گسترده ندارد.
دانشمند و ستاره‌شناس
سده چهارم و پنجم (۹۷۳ تا ۱۰۵۰ زایشی)
بیرونی در دانش‌های ستاره‌شناسی، ریاضی و مردم‌شناسی نوشت و در کتاب «التفهیم» بخش‌هایی را به پارسی روان نگاشت و برای بسیاری از نام‌های دانشی برابر پارسی به کار برد. او یاد روزهای ایرانی و جشن‌های کهن را نیز نگه داشت.
تاریخ‌نگار و زبان‌پژوه
سده چهاردهم خورشیدی (۱۸۹۰ تا ۱۹۴۶ زایشی)
کسروی در دفترهایی چون «زبان پاک» برای واژه‌های بیگانه برابر پارسی ساخت و راه ساختن واژه با پیشوند و پسوند پارسی را نشان داد. بسیاری از واژه‌های ساخته او امروز در زبان مردم روان است.
دانشمند دانش فیزیک و واژه‌ساز
سده چهاردهم خورشیدی (۱۹۰۳ تا ۱۹۹۲ زایشی)
حسابی نشان داد که پارسی زبانی زایاست و می‌تواند برای دانش نو واژه بسازد. او با شمردن ریشه‌ها و وندهای پارسی، توان واژه‌سازی این زبان را در برابر باور رایج به کم‌توانی آن گذاشت و خود واژه‌های دانشی بسیاری ساخت.
زبان‌پژوه و نویسنده «تاریخ زبان پارسی»
سده چهاردهم خورشیدی (۱۹۱۴ تا ۱۹۹۰ زایشی)
بنیادگذار پژوهش نوین در پیشینه زبان پارسی. در نسک «تاریخ زبان پارسی» راه دگرگونی این زبان را از پارسی باستان و پارسی میانه تا پارسی دری بازنمود، دبیره‌ها و گویش‌ها و دگرگونی آواها را سنجید و بنیادی استوار برای زبان‌شناسی پارسی نهاد. سالیان بسیار سردبیر ماهنامه «سخن» بود و نویسندگان و پژوهندگان بسیاری را پرورد.
گزارنده اوستا به پارسی
سده چهاردهم خورشیدی (۱۸۸۵ تا ۱۹۶۸ زایشی)
نخستین کسی که اوستا را از زبان اوستایی به پارسی روان برگرداند و گزارش کرد. با واژه‌های کهن ایرانی، دفتر واژگان پارسی را توانمند ساخت و پیوند زبان امروز را با سرچشمه‌های باستانی آن باز گشود.
واژه‌شناس و پژوهنده دبیره‌های ایرانی
سده چهاردهم خورشیدی
در بازشناخت دبیره‌ها و نوشته‌های پهلوی و در ساختن برابرهای پارسی برای واژه‌های بیگانه کوشید و راه واژه‌گزینی سازمان‌یافته را هموار کرد.
خردمند و دستور دربار انوشیروان
روزگار ساسانی (سده ششم زایشی)
نماد خرد ایرانی در روزگار ساسانی؛ در گردآوری اندرزنامه‌ها و گسترش دانش و ادب پهلوی و در برگردان نسک‌ها به پارسی میانه دست داشت.
پزشک و آورنده «کلیله و دمنه»
روزگار ساسانی (سده ششم زایشی)
به هند رفت و نسک «پنچه‌تنتره» را به پارسی میانه (پهلوی) برگرداند؛ همین برگردان سرچشمه «کلیله و دمنه» شد و سنت داستان‌نویسی و اندرزنامه ایرانی را زنده نگاه داشت.
تاریخ‌نگار روزگار ساسانی
سده کنونی
پژوهنده‌ای که در نسک «فروپاشی شاهنشاهی ساسانی» نشان داد پایداری ساسانیان بر هم‌پیمانی با خاندان‌های پارتی استوار بود و گسستن این هم‌پیمانی راه فرجام آن شاهنشاهی را گشود. نوشتار او به انگلیسی است و در این برنامه به پارسی گزارده می‌شود.
سپهدار واپسین پایداری ساسانی
روزگار ساسانی (سده هفتم زایشی)
از خاندان پارتی اسپهبدان؛ در واپسین رزم‌های ساسانی برای پاسداری از مرز و بوم ایران ایستاد و در شاهنامه نماد پایداری و اندوه فرجام آن روزگار است.
گزارنده نسک‌های پهلوی
سده دوم مهی (سده هشتم زایشی)
نوشته‌های پهلوی همچون «خدای‌نامگ» و «کلیله و دمنه» را به تازی برگرداند؛ همین برگردان‌ها یاد و آگاهی از تاریخ و اندیشه ایران باستان را از گم‌شدن رهانید و سرچشمه شاهنامه شد.
تاریخ‌نگار و گردآورنده گاه‌شماری ایرانی
سده چهارم مهی (سده دهم زایشی)
آگاهی‌های پراکنده از شاهان و گاه‌شماری ایران باستان را گرد آورد و یکی از پل‌های آگاهی میان روزگار ساسانی و روزگار پارسی دری شد.
پیشگام سرایش شاهنامه
سده چهارم مهی (سده دهم زایشی)
نخستین کس که به سرودن داستان‌های شاهان ایران به پارسی دری دست برد؛ فردوسی هزار گزاره از سروده او را در شاهنامه نگاه داشت.
تاریخ‌نگار و ادب‌پژوه
سده چهاردهم خورشیدی
نویسنده «دو سده خاموشی»؛ او نشان داد که ایرانیان در دو سده نخست پس از تازش تازیان خاموش نبودند و با جنبش‌های مردمی، نگاهبانی از داستان‌ها و دفترهای کهن، و بازسازی زبان، راه را برای برخاستن دوباره پارسی دری هموار کردند.
سردار جنبش خراسان
سده دوم مهی
به یاری مردم خراسان بر فرمانروایی امویان شورید و فرمانروایی را به خاور ایران برگرداند؛ همین جابه‌جایی توان، زمینه‌ساز روی آوردن دیوان و دربار به گویش پارسی خراسان شد.
سردار پایداری آذربایجان
سده سوم مهی
بیست سال در برابر سپاه خلیفه ایستاد. داستان او در «دو سده خاموشی» نمونه‌ای است از پایداری ایرانیان برای نگاهداشت آیین و فرهنگ خویش.
اسپهبد تبرستان
سده سوم مهی
در تبرستان بر گماشتگان خلیفه شورید و از آیین و فرهنگ نیاکان پاس داشت؛ نامش در شمار همان جنبش‌هایی است که خاموشی دو سده را شکست.
برخاسته سیستان و خراسان
سده دوم مهی
یکی از سرآغازگران خیزش‌های مردمی خاور ایران که فرمانروایی تازیان را به چالش کشید و به بازگشت خودآگاهی ایرانی یاری رساند.
دبیران و دیوان‌نویسان
سده هشتم خورشیدی
دبیران ایرانی با نگارش دفترهای دیوانی به پارسی، این زبان را در کار کشورداری زنده نگه داشتند؛ کاری که کسروی در «زبان پاک» آن را بنیاد ماندگاری پارسی می‌شمرد.
نخستین سراینده پارسی دری
سده سوم مهی
دبیر یعقوب لیث بود و چامه پارسی برای او سرود؛ نخستین نمونه‌های شناخته‌شده سرود پارسی دری از او مانده است.
دانشمند و گیاه‌شناس
سده سوم مهی
در نوشته‌هایش نام‌های ایرانی گیاهان و اندازه‌ها را نگاه داشت و بخشی از واژگان کهن پارسی را از فراموشی رهانید.
نگاهبانان دفترهای پهلوی
روزگار ساسانیان
موبدان پس از فروپاشی ساسانیان دفترهای پهلوی مانند «دینکرد» و «بندهشن» را بازنوشتند و همین دفترها پل واژگان پهلوی به پارسی دری شدند.
سپهدار و پشتیبان پارسی‌گویان
سده چهارم مهی
از بزرگان خراسان که سرایندگان و دبیران پارسی‌گو را پشتیبانی کرد و در روزگار سامانیان زمینه شکوفایی زبان پارسی را فراهم آورد.
زبان‌شناس ایرانی و نویسنده «ایرانویج»
سده چهاردهم خورشیدی (۱۹۲۵ تا ۱۹۹۲ زایشی)
استاد دانشگاه تهران و پژوهنده زبان پهلوی و فرهنگ ایران باستان. نسک «ایرانویج» او درباره جغرافیای استوره‌ای ایران، جشن‌ها، باورها و آیین‌های کهن است و فرهنگ پهلوی-پارسی او یکی از دستمایه‌های بنیادین پژوهش زبان‌های ایرانی به شمار می‌آید.
زبان‌شناس و نویسنده «تاریخ مختصر زبان فارسی»
سده چهاردهم خورشیدی (زاده ۱۳۱۱)
پژوهنده زبان‌های ایرانی که پیشینه زبان پارسی را از پارسی باستان و اوستایی تا پهلوی و پارسی دری روشن ساخت. نوشته‌های او راهنمای دانشجویان زبان و دبیره‌های ایرانی است.
تاریخ‌نگار روزگار ساسانیان
سده کنونی
استاد تاریخ ایران باستان که در پژوهش‌های خود چهره‌های کم‌شناخته دربار ساسانی را روشن کرده است؛ از آن میان پژوهش او درباره خُرّاد بُرزین، دبیر و رایزن هرمزد چهارم و خسرو دویم.
دبیر، رایزن و سپهدار دربار ساسانی
روزگار ساسانی (سده ششم و هفتم زایشی)
مرد کاردان دربار هرمزد چهارم و خسرو دویم که در روزهای دشوار همراه شاه ماند، نامه‌های دیوانی را می‌نگاشت و در فرونشاندن شورش بهرام چوبین و بستام نقش برجسته داشت. نام او در شاهنامه فردوسی و سرچشمه‌های تاریخی آمده است.
سپهدار نامدار ساسانی
روزگار ساسانی (سده ششم زایشی)
سردار بزرگ روزگار هرمزد چهارم که ترکان را در خوراسان شکست داد و سپس بر شاه شورید؛ داستان او در شاهنامه فردوسی و سرچشمه‌های تاریخی جای پهناوری دارد.
